Wróć do biblioteki mięśni
MODEL ANATOMICZNY

Mięsień podłopatkowy

Jeden z czterech mięśni stożka rotatorów: silny, trójkątny mięsień, który wypełnia szerokie zagłębienie na przedniej, zwróconej ku żebrom powierzchni łopatki (dół podłopatkowy).

Wybierz 3D, aby obracać model, albo użyj widoków Przód, Tył i Bok.

PL
100%
Przeciągnij model · powiększaj dwoma palcami. Strzałki przesuwają model; plus i minus zmieniają powiększenie; Home przywraca widok. Głęboki mięsień · otaczająca anatomia przygaszona
Poglądowe lokalizacje punktów · oczekują na ocenę kliniczną

Szczegółowy profil

Mięsień podłopatkowy to jeden z czterech małych mięśni wokół stawu barkowego, zwanych stożkiem rotatorów. Leży na powierzchni łopatki zwróconej do żeber, między łopatką a klatką piersiową, i tworzy większość tylnej ściany pachy. Obraca ramię do wewnątrz i pomaga stabilizować staw barkowy.

punkty na mapie
3
z położeniem z badania
0 / 3
cytowane źródła
13
Co dokładnie mówią źródła

Mięsień podłopatkowy to jeden z czterech mięśni stożka rotatorów.

Leży na przedniej, zwróconej ku żebrom powierzchni łopatki, między łopatką a klatką piersiową, i tworzy większą część tylnej ściany dołu pachowego; jego ścięgno dochodzi do przedniej strony kości ramiennej.

Choć mięsień przylega do klatki piersiowej, opracowania źródłowe opisują związany z nim ból jako odczuwany z tyłu barku i w dół tylnej strony ramienia, a do tego jako pas bólu wokół nadgarstka.

Nie znaleziono badania, które podawałoby, w którym miejscu mięśnia podłopatkowego leżą punkty spustowe.

Pokazane tu lokalizacje punktów opierają się na opracowaniach źródłowych: rysunku w serwisie Triggerpoints.net oraz opisach i ilustracjach jednej praktyczki, autorki zarówno cytowanej tu strony PainWhisperer, jak i wpisu na blogu TriggerPointTherapist.com.

W badaniu osób z długotrwałym, jednostronnym bólem barku, który nie był skutkiem urazu (Bron i współpracownicy, przeczytane w całości), fizjoterapeuci badający palpacyjnie mięśnie barku stwierdzili aktywne punkty spustowe w mięśniu podłopatkowym (tkliwe miejsca wywołujące znany badanemu ból) mniej więcej u dwóch na pięć osób, a utajone, które takiego bólu nie wywoływały, u blisko jednej trzeciej – według odczytu z wykresu słupkowego w artykule.

Badanie odnotowywało, w których mięśniach są punkty spustowe, a nie w którym miejscu każdego mięśnia; uczestnicy pochodzili z jednej praktyki fizjoterapeutycznej i byli rekrutowani do badania nad leczeniem, a autorzy zaznaczają, że grupa była nieliczna i obejmowała wyłącznie osoby z długotrwałym bólem.

U osób z ciasnotą podbarkową opublikowane streszczenie innego badania podaje, że aktywne punkty spustowe w mięśniu podłopatkowym należały do najczęstszych, obok punktów w mięśniach nadgrzebieniowym i podgrzebieniowym.

W niewielkim badaniu z iniekcjami u kobiet z bólem barku po operacji raka piersi (Shin i współpracownicy, przeczytane w całości), do którego warunkiem włączenia były punkty spustowe w mięśniu podłopatkowym lub piersiowym, mięsień podłopatkowy był zajęty u każdej uczestniczki; badanie nie miało grupy kontrolnej, a autorzy jako ograniczenia wymieniają błąd doboru, małą grupę i krótką obserwację.

U osób z zamrożonym barkiem, badanych palpacyjnie przez dół pachowy, opublikowane streszczenie kolejnego badania podaje, że wydaje się istnieć silny związek między punktami spustowymi mięśnia podłopatkowego a zamrożonym barkiem po stronie objętej dolegliwościami oraz słabszy związek po stronie nieobjętej dolegliwościami.

Punkty spustowe to koncepcja sporna: jeden z przeglądów krytycznych dowodzi, że stojąca za nimi teoria nie ma podstaw naukowych, choć nie zaprzecza, że ból i tkliwość odczuwane przez ludzi są prawdziwe.1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9

123
Zbliżenie, widok z przodu

Gdzie czuć ból

Ból opisuje się z tyłu barku i w dół tylnej strony ramienia, choć mięsień leży przy klatce piersiowej. Opisuje się też pas bólu wokół nadgarstka. Źródła łączą go z asekurowaniem upadku, powtarzalnym obciążeniem w sportach takich jak pływanie czy rzucanie oraz z długim utrzymywaniem ręki w bezruchu, na przykład w gipsie.

Objawy

  • Serwis Triggerpoints.net jako główne objawy, które wiąże z punktami spustowymi mięśnia podłopatkowego, wymienia ból nadgarstka przypominający zespół cieśni nadgarstka, w miejscu, gdzie nosi się pasek zegarka, oraz trudność z utrzymaniem rąk w górze, na przykład przy składaniu prześcieradeł. Jako objawy dodatkowe podaje ból tylnej strony ramienia, ból z tyłu barku oraz ból grzbietowej strony nadgarstka i dłoni.2
  • Jedna praktyczka, pisząca zarówno na stronie PainWhisperer, jak i na swoim blogu TriggerPointTherapist.com, opisuje silny ból z tyłu barku, w spoczynku lub przy ruchu, zwykle odczuwany głęboko w stawie, oraz ograniczenie ruchomości barku. Pisze, że osoby z długotrwałymi punktami spustowymi mięśnia podłopatkowego nie mogą unieść ręki w bok powyżej mniej więcej 45 stopni, że na wczesnym etapie mogą ją jeszcze unieść, ale nie sięgną nią do tyłu, i że nie mogą sięgnąć ręką przed sobą do przeciwnej pachy. Na stronie PainWhisperer nazywa charakterystycznym objawem, jeśli występuje, ból opasujący jak pasek nadgarstek ręki po stronie dolegliwości.4, 3

Anatomia

Położenie

Jeden z czterech mięśni stożka rotatorów: silny, trójkątny mięsień, który wypełnia szerokie zagłębienie na przedniej, zwróconej ku żebrom powierzchni łopatki (dół podłopatkowy).

Leży między łopatką a tylną częścią klatki piersiowej, więc od tyłu przykrywa go łopatka; tworzy też większą część tylnej ściany dołu pachowego, a jego przednia powierzchnia jest zwrócona ku zawartości pachy.

Włókna biegną na zewnątrz i zwężają się w okrągłe ścięgno, które przyczepia się do guzka mniejszego kości ramiennej i do przedniej części torebki stawu ramiennego.1, 10

Działanie

Obraca ramię do wewnątrz (rotacja wewnętrzna) i jako jedyny z mięśni stożka rotatorów wykonuje ten ruch; w mniejszym stopniu przywodzi też ramię do tułowia.

Razem z pozostałymi mięśniami stożka rotatorów stabilizuje staw ramienny, dociskając głowę kości ramiennej do panewki, a przy ruchach nad głową, na przykład przy rzucie, pomaga zapobiec jej przesuwaniu się ku górze.

Pomaga również łopatce podążać za ruchem ręki, na przykład przy sięganiu po coś wysoko.1, 11

Przyczep początkowy

Dół podłopatkowy, czyli szerokie zagłębienie na przedniej, zwróconej ku żebrom powierzchni łopatki: włókna mięśniowe z jego przyśrodkowych dwóch trzecich i ze ścięgnistych przegród przy grzebieniach na jego powierzchni, a pozostałe włókna z płaskiego rozcięgna pokrywającego tylną powierzchnię bocznej jednej trzeciej mięśnia.1

Przyczep końcowy

Guzek mniejszy kości ramiennej oraz przednia część torebki stawu ramiennego. Ścięgno oddziela od szyjki łopatki duża kaletka, która łączy się ze stawem ramiennym, a w pobliżu kości ścięgno przechodzi w ścięgno mięśnia obłego większego.1

Unerwienie

Nerwy podłopatkowe górny i dolny, gałęzie splotu ramiennego, które powstają z korzeni nerwowych C5 i C6.1

Punkty

1
Zbliżenie, widok z przodu
1

Mięsień podłopatkowy w górnej, bocznej części, przy bocznym brzegu łopatki, od strony pachy

Opracowanie źródłowe
Gdzie się znajduje

W górnej zewnętrznej części mięśnia, blisko zewnętrznego brzegu łopatki, w stronę pachy. Znacznik pokazuje, gdzie leży mięsień, a nie miejsce na skórze.

Gdzie czuć ból

Opisywany z tyłu barku i w dół tylnej strony ramienia do łokcia, z pasem bólu wokół nadgarstka; źródła podają jeden wzorzec dla wszystkich trzech punktów.

Co dokładnie mówią źródła
Gdzie się znajduje

Mięsień podłopatkowy leży na przedniej powierzchni łopatki, przy klatce piersiowej, i tworzy większą część tylnej ściany dołu pachowego; od tyłu przykrywa go łopatka; od przodu większa jego część przylega do klatki piersiowej, a część boczna jest zwrócona ku pasze.

Serwis Triggerpoints.net nie opisuje punktów słowami; jego rysunek, widok łopatki od przodu z wyciętymi żebrami, pokazuje na mięśniu trzy krzyżyki, a ten punkt to górny z dwóch leżących przy jego bocznym brzegu, tam gdzie mięsień zwęża się w stronę stawu ramiennego.

Na tej samej stronie widok postaci od przodu, z ręką uniesioną w bok, pokazuje jeden krzyżyk w pasze.

Jedna praktyczka pisze, że w mięśniu mogą być do trzech punktów spustowych, a dwa najczęstsze leżą przy jego bocznym brzegu; na jej ilustracji dwa punkty zaznaczono na bocznej części mięśnia, narysowanego na łopatce w widoku od tyłu, a na zdjęciu od przodu z uniesioną ręką punkt zaznaczono w pasze.

Jej zdjęcie na stronie PainWhisperer pokazuje dwa znaczniki przy pasze, a sam mięsień opisuje ona jako leżący głęboko w okolicy pachy.

Znacznik umieszczamy w opublikowanym widoku od przodu, w górnej, bocznej części zarysu mięśnia, blisko jego bocznej krawędzi, czyli w tej części zarysu, która leży najbliżej pachy; sama pacha znajduje się w tym widoku tuż poza zarysem.

Przypisanie krzyżyka z rysunku do znaczników praktyczki to nasza interpretacja, a nie stwierdzenie źródeł. W tym widoku znacznik pokazuje, gdzie mięsień leży za ścianą klatki piersiowej; nie oznacza miejsca na skórze klatki piersiowej.1, 2, 4, 3

Gdzie czuć ból

Rysunek w serwisie Triggerpoints.net podaje jeden wzorzec dla wszystkich trzech krzyżyków.

W widoku od tyłu jednolita czerwień pokrywa tył barku, a kropki rozchodzą się po łopatce i w dół tylnej strony ramienia aż do łokcia; jednolita czerwień z kropkami otacza grzbietową stronę nadgarstka, sięgając nieco na przedramię i grzbiet dłoni.

W widoku od przodu wąski pas kropek przecina przednią stronę nadgarstka, a kropki biegną wzdłuż ramienia. Według serwisu ciemniejszy kolor oznacza, że więcej osób odczuwało tam ból.

Jedna praktyczka, autorka zarówno strony PainWhisperer, jak i bloga TriggerPointTherapist.com, podaje jeden wzorzec dla całego mięśnia: ból skupiony z tyłu barku, rozlewający się na okolicę łopatki i w dół tylnej strony ramienia, do którego może dołączyć pas bólu wokół nadgarstka.

Żadne źródło nie podaje osobnego wzorca dla tego punktu.2, 4, 3

2
Zbliżenie, widok z przodu
2

Mięsień podłopatkowy niżej, przy bocznym brzegu łopatki

Opracowanie źródłowe
Gdzie się znajduje

Niżej, blisko zewnętrznego brzegu łopatki, pod dwoma górnymi punktami. Znacznik pokazuje, gdzie leży mięsień, a nie miejsce na skórze.

Gdzie czuć ból

Opisywany z tyłu barku i w dół tylnej strony ramienia do łokcia, z pasem bólu wokół nadgarstka; źródła podają jeden wzorzec dla wszystkich trzech punktów.

Co dokładnie mówią źródła
Gdzie się znajduje

Mięsień podłopatkowy leży na przedniej powierzchni łopatki, przy klatce piersiowej, i tworzy większą część tylnej ściany dołu pachowego; od tyłu przykrywa go łopatka; od przodu większa jego część przylega do klatki piersiowej, a część boczna jest zwrócona ku pasze.

Serwis Triggerpoints.net nie opisuje punktów słowami; jego rysunek, widok łopatki od przodu z wyciętymi żebrami, pokazuje na mięśniu trzy krzyżyki, a ten punkt to dolny z nich, przy bocznym brzegu łopatki, poniżej dwóch górnych krzyżyków.

Jedna praktyczka pisze, że dwa najczęstsze punkty tego mięśnia leżą przy jego bocznym brzegu, a na jej ilustracji dwa punkty zaznaczono na bocznej części mięśnia.

Znacznik umieszczamy w opublikowanym widoku od przodu, w dolnej części zarysu mięśnia, blisko jego bocznej krawędzi. Powiązanie dolnego krzyżyka z rysunku z opisem praktyczki to nasza interpretacja, a nie stwierdzenie źródeł.

W tym widoku znacznik pokazuje, gdzie mięsień leży za ścianą klatki piersiowej; nie oznacza miejsca na skórze klatki piersiowej.1, 2, 4

Gdzie czuć ból

Rysunek w serwisie Triggerpoints.net podaje jeden wzorzec dla wszystkich trzech krzyżyków.

W widoku od tyłu jednolita czerwień pokrywa tył barku, a kropki rozchodzą się po łopatce i w dół tylnej strony ramienia aż do łokcia; jednolita czerwień z kropkami otacza grzbietową stronę nadgarstka, sięgając nieco na przedramię i grzbiet dłoni.

W widoku od przodu wąski pas kropek przecina przednią stronę nadgarstka, a kropki biegną wzdłuż ramienia. Według serwisu ciemniejszy kolor oznacza, że więcej osób odczuwało tam ból.

Jedna praktyczka, autorka zarówno strony PainWhisperer, jak i bloga TriggerPointTherapist.com, podaje jeden wzorzec dla całego mięśnia: ból skupiony z tyłu barku, rozlewający się na okolicę łopatki i w dół tylnej strony ramienia, do którego może dołączyć pas bólu wokół nadgarstka.

Żadne źródło nie podaje osobnego wzorca dla tego punktu.2, 4, 3

3
Zbliżenie, widok z przodu
3

Mięsień podłopatkowy w górnej części, bliżej przyśrodkowego brzegu łopatki

Opracowanie źródłowe
Gdzie się znajduje

W górnej części mięśnia, w stronę wewnętrznego brzegu łopatki, dalej od stawu barkowego. Jedno źródło podaje, że ten punkt jest znacznie rzadszy niż dwa pozostałe.

Gdzie czuć ból

Opisywany z tyłu barku i w dół tylnej strony ramienia do łokcia, z pasem bólu wokół nadgarstka; źródła podają jeden wzorzec dla wszystkich trzech punktów.

Co dokładnie mówią źródła
Gdzie się znajduje

Mięsień podłopatkowy leży na przedniej powierzchni łopatki, przy klatce piersiowej, więc ta część mięśnia jest od tyłu przykryta łopatką, a od przodu klatką piersiową.

Serwis Triggerpoints.net nie opisuje punktów słowami; jego rysunek, widok łopatki od przodu z wyciętymi żebrami, pokazuje na mięśniu trzy krzyżyki, a ten punkt to bardziej przyśrodkowy z dwóch górnych krzyżyków, dalej od stawu ramiennego, bliżej przyśrodkowego brzegu łopatki.

Jedna praktyczka pisze, że w mięśniu może być trzeci punkt, przy jego przyśrodkowym brzegu, że występuje znacznie rzadziej niż dwa punkty przy brzegu bocznym, że jest niemal nieosiągalny palpacyjnie i że jej ilustracja go nie pokazuje.

Znacznik umieszczamy w opublikowanym widoku od przodu, w górnej części zarysu mięśnia, bliżej jego przyśrodkowej krawędzi, która w tym widoku leży bliżej mostka.

Powiązanie przyśrodkowego krzyżyka z rysunku z opisem praktyczki to nasza interpretacja, a nie stwierdzenie źródeł. W tym widoku znacznik pokazuje, gdzie mięsień leży za ścianą klatki piersiowej; nie oznacza miejsca na skórze klatki piersiowej.1, 2, 4

Gdzie czuć ból

Rysunek w serwisie Triggerpoints.net podaje jeden wzorzec dla wszystkich trzech krzyżyków.

W widoku od tyłu jednolita czerwień pokrywa tył barku, a kropki rozchodzą się po łopatce i w dół tylnej strony ramienia aż do łokcia; jednolita czerwień z kropkami otacza grzbietową stronę nadgarstka, sięgając nieco na przedramię i grzbiet dłoni.

W widoku od przodu wąski pas kropek przecina przednią stronę nadgarstka, a kropki biegną wzdłuż ramienia. Według serwisu ciemniejszy kolor oznacza, że więcej osób odczuwało tam ból.

Jedna praktyczka, autorka zarówno strony PainWhisperer, jak i bloga TriggerPointTherapist.com, podaje jeden wzorzec dla całego mięśnia: ból skupiony z tyłu barku, rozlewający się na okolicę łopatki i w dół tylnej strony ramienia, do którego może dołączyć pas bólu wokół nadgarstka.

Żadne źródło nie podaje osobnego wzorca dla tego punktu.2, 4, 3

Warto wiedzieć

Jak go znaleźć

Kenhub umiejscawia mięsień podłopatkowy na przedniej powierzchni łopatki, przy klatce piersiowej, gdzie tworzy większą część tylnej ściany dołu pachowego; nie podaje punktów orientacyjnych, po których można go wyczuć.

Jedna praktyczka opisuje mięsień jako leżący głęboko w okolicy pachy i pisze, że rzadszy punkt przy jego przyśrodkowym brzegu jest niemal nieosiągalny palpacyjnie.

Opublikowane streszczenie badania osób z zamrożonym barkiem podaje, że badający szukali punktów spustowych w tym mięśniu palpacyjnie przez dół pachowy (dostęp pachowy).

W badaniu z iniekcjami autorzy piszą, że ponieważ mięsień leży głęboko między łopatką a klatką piersiową, rozpoznawanie i leczenie jego punktów spustowych jest trudne; badani leżeli na plecach z ręką odwiedzioną w bok, zgiętym łokciem i łopatką obróconą maksymalnie ku górze, tak by jej dolny kąt odsunął się od linii środkowej ciała, a badający za pomocą USG odnajdywali najpierw boczny brzeg łopatki, a potem sam mięsień.1, 3, 4, 8, 7

Co może nasilać dolegliwości

Blog jednej praktyczki podaje, że punkty spustowe mięśnia podłopatkowego uaktywnia przeciążenie.

Jako przykłady wymienia asekurowanie się przy upadku ręką wyciągniętą na wysokości barku, na przykład przy chwytaniu się poręczy, blatu albo drugiej osoby; powtarzalne przeciążenia w sportach takich jak pływanie, rzucanie piłką do baseballu czy tenis; długie unieruchomienie ręki, na przykład w gipsie; oraz spanie na boku na chorym barku z ręką wysuniętą do przodu przed tułów.

Autorzy badania z iniekcjami piszą, powołując się na podręcznik palpacji, że punkty te często powstają lub utrzymują się wskutek nagłego albo długotrwałego przeciążenia mięśnia, urazu, długiego unieruchomienia ręki (na przykład obróconej do wewnątrz na temblaku lub w gipsie) oraz długotrwałego skrócenia mięśnia, jak przy postawie z zaokrąglonymi barkami i rękami obróconymi do wewnątrz.4, 7

Można pomylić z

Źródła opisują podobieństwo do zamrożonego barku oraz innych dolegliwości barku i szyi jako poglądy swoich autorów, a nie jako sposób ich rozróżniania.

Jedna praktyczka, pisząca zarówno na stronie PainWhisperer, jak i na swoim blogu, podaje, że u osób z aktywnymi punktami spustowymi mięśnia podłopatkowego często rozpoznawano zamrożony bark (zarostowe zapalenie torebki stawowej); na blogu pisze, że objawy tych punktów są niemal takie same jak objawy przypisywane zamrożonemu barkowi i że oba stany zwykle współistnieją i wzajemnie się nasilają.

Autorzy badania z iniekcjami piszą, powołując się na podręcznik palpacji, że punkty spustowe mięśnia podłopatkowego bywają mylnie oceniane jako zamrożony bark, uszkodzenie stożka rotatorów, problem z krążkiem międzykręgowym w odcinku szyjnym albo zespół górnego otworu klatki piersiowej; dodają, że nie wykluczyli osób z zamrożonym barkiem, a objawy części uczestniczek wskazywały na oba stany.3, 4, 7

Akcesoria a ten mięsień

Co źródła mówią o użyciu każdego akcesorium w tym obszarze. To opis źródeł, a nie zalecenie.

Kiedy do lekarza

NHS zaleca wizytę u lekarza rodzinnego, jeśli ból barku się nasila albo nie mija po 2 tygodniach lub jeśli bardzo trudno poruszać ręką albo barkiem.

Zaleca pilną wizytę u lekarza rodzinnego albo kontakt z NHS 111, jeśli ból barku jest nagły lub bardzo silny, nie można poruszyć ręką, ręka lub bark zmieniły kształt albo są mocno obrzęknięte, mrowienie nie mija, w ręce lub barku nie ma czucia, ręka lub bark są gorące albo zimne w dotyku, ból zaczął się po urazie lub wypadku, na przykład upadku, pojawił się silny ból obu barków albo występuje gorączka lub złe samopoczucie.

Według NHS mogą to być objawy czegoś poważnego, na przykład złamania lub zwichnięcia kości albo zerwania więzadła lub ścięgna.

NHS zaleca wizytę u lekarza rodzinnego, jeśli ból pleców nie mija po kilku tygodniach leczenia w domu, utrudnia codzienne czynności, budzi niepokój albo trudno sobie z nim poradzić, jeśli bez starań spadła masa ciała, na plecach pojawił się guzek lub obrzęk albo zmienił się ich kształt, jeśli ból nie ustępuje po odpoczynku lub nasila się w nocy, nasila się przy kichaniu, kaszlu lub wypróżnianiu albo pochodzi z górnej części pleców (między łopatkami), a nie z dolnej.

Zaleca pilną wizytę u lekarza rodzinnego albo kontakt z numerem 111, jeśli bólowi pleców towarzyszy uczucie gorąca, zimna, dreszcze lub ogólnie złe samopoczucie albo jeśli ból jest silny i zaczął się nagle lub szybko się nasila.

Zaleca wezwanie pomocy pod numerem 999 lub udanie się na oddział ratunkowy (A&E), jeśli bólowi pleców towarzyszą ból, mrowienie, osłabienie lub drętwienie obu nóg; utrata czucia wokół narządów płciowych lub odbytu; zmiany w oddawaniu moczu lub stolca, na przykład trudność z oddaniem moczu albo nietrzymanie moczu lub stolca; zmiany odczuć w prąciu lub pochwie podczas stosunku, trudność z uzyskaniem lub utrzymaniem erekcji albo z osiągnięciem orgazmu; ból w klatce piersiowej; albo jeśli ból zaczął się po poważnym wypadku, na przykład samochodowym.

NHS dodaje: „Nie jedź samodzielnie na oddział ratunkowy. Poproś kogoś, żeby cię zawiózł, albo zadzwoń pod 999 i wezwij karetkę”.12, 13

Źródła

  • Badanie 4
  • Przegląd 1
  • Podręcznik 2
  • Wytyczne instytucji zdrowia 2
  • Serwis z opracowaniem źródłowym 4
Źródła (13)
  1. Vasković J. Subscapularis muscle. Kenhub. Reviewed by McLaren N. Last reviewed 3 November 2023. (Serwis z opracowaniem źródłowym, przeczytano stronę)
  2. Subscapularis. The Trigger Point & Referred Pain Guide (Triggerpoints.net), MyoRehab. Undated. (Serwis z opracowaniem źródłowym, przeczytano stronę)
  3. Perry L. Trigger point therapy for shoulder pain. PainWhisperer.com. Undated. (Serwis z opracowaniem źródłowym, przeczytano stronę)
  4. Perry L. Subscapularis trigger points: the icicles of shoulder pain. TriggerPointTherapist.com blog. 22 August 2011. (Serwis z opracowaniem źródłowym, przeczytano stronę)
  5. Bron C, Dommerholt J, Stegenga B, Wensing M, Oostendorp RAB. High prevalence of shoulder girdle muscles with myofascial trigger points in patients with shoulder pain. BMC Musculoskelet Disord. 2011;12:139. (Badanie, przeczytano całość)
  6. Hidalgo-Lozano A, Fernández-de-las-Peñas C, Alonso-Blanco C, Ge HY, Arendt-Nielsen L, Arroyo-Morales M. Muscle trigger points and pressure pain hyperalgesia in the shoulder muscles in patients with unilateral shoulder impingement: a blinded, controlled study. Exp Brain Res. 2010;202(4):915-925. (Badanie, tylko streszczenie)
  7. Shin HJ, Shin JC, Kim WS, Chang WH, Lee SC. Application of ultrasound-guided trigger point injection for myofascial trigger points in the subscapularis and pectoralis muscles to post-mastectomy patients: a pilot study. Yonsei Med J. 2014;55(3):792-799. (Badanie, przeczytano całość)
  8. Arjun MV, Rajaseker S. Association between subscapularis trigger point and frozen shoulder: a cross sectional study. J Bodyw Mov Ther. 2021;28:406-410. (Badanie, tylko streszczenie)
  9. Quintner JL, Bove GM, Cohen ML. A critical evaluation of the trigger point phenomenon. Rheumatology. 2015;54(3):392-399. (Przegląd, tylko streszczenie)
  10. Betts JG, Young KA, Wise JA, Johnson E, Poe B, Kruse DH, Korol O, Johnson JE, Womble M, DeSaix P. Anatomy and Physiology 2e. Houston (TX): OpenStax; 2022. Section 8.1, The pectoral girdle. (Podręcznik, przeczytano stronę)
  11. Betts JG, Young KA, Wise JA, Johnson E, Poe B, Kruse DH, Korol O, Johnson JE, Womble M, DeSaix P. Anatomy and Physiology 2e. Houston (TX): OpenStax; 2022. Section 11.5, Muscles of the pectoral girdle and upper limbs. (Podręcznik, przeczytano stronę)
  12. NHS. Shoulder pain. NHS website. Page last reviewed 22 May 2023. (Wytyczne instytucji zdrowia, przeczytano stronę)
  13. NHS. Back pain. NHS website. Page last reviewed 5 March 2026. (Wytyczne instytucji zdrowia, przeczytano stronę)

Materiał edukacyjny w wersji roboczej, bez recenzji klinicznej. Nie pozwala ustalić przyczyny objawów.